Teorie pochodzenia pieniądza na podstawie "Primitive Money" Paula Einzig'a


PIENIĄDZ - pochodzenie


Źródła pieniądza:

  • Plecione i skórzane ubrania na Samoa
  • Kamienny pieniądz z Yap
  • Wymiana świń na Nowych Hebrydach
  • Muszle i zęby na Wyspach Salomona
  • Muszle i słodkie ziemniaki na Wyspach Triobrandzkich
  • Bębny na Alor
  • Broń palna z brązu, pszczeli wosk i bawoły na Borneo
  • Sztabki cyny i złoty pył na Malajach
  • Kostki herbaty w Mongolii
  • Renifery i bydło w azjatyckiej części Rosji
  • Sól w Etiopii
  • Zęby waleni na Fidżi
  • Paciorki na Pelew
  • Pióra na Santa Cruz
  • Psie zęby na Wyspach Admiralicji
  • Ryż na Filipinach
  • Żetony w Syjamie
  • Srebro i ołów w Birmie
  • Orzechy kokosowe na Nikobarach
  • Żelazo w Sudanie
  • Mosiężne pręty w Kongo
  • Kauri, niewolnicy, ubrania i dżin w Nigerii
  • Muszle, futra i koce w Kanadzie
  • Wampumy i muszle w Stanach Zjednoczonych
  • Strzały i broń palna w Brazylii
  • Jęczmień i srebro w Babilonii i Asyrii
  • Toporki i kółka z brązu w Galii
  • Bydło, ubrania i ryby na Islandii
  • Wyprawione skóry we Włoszech i Francji
  • Masło w Norwegii
  • Futra na Alasce
  • Ziarno kakaowe w Meksyku
  • Kukurydza w Gwatemali
  • Muszle ślimaków w Brazylii
  • Owce i srebro u Hetytów
  • Młode niewolnice w Irlandii
  • Futra w Rosji
  • Pierścienie w Danii

Lista zestawiona przez Einziga jest dłuższa.

Jako inne waluty wschodniego Pacyfiku wymienia on m.in. jadalne szczury, które wg niego są "uważane za przysmak i jadane na surowo". Początki piśmiennictwa poruszającego temat historii i znaczenia pieniądza przypadają na okres, gdy handel i kupiectwo uważano już za podstawowe elementy życia ekonomicznego. Ludzie nie dostrzegali innych czynników albo celowo je ignorowali. Dziś, wchodząc w XXI wiek, bezwiednie przyjmuje się za pewnik tę okrojoną i sfałszowaną historię, wedle której pieniądz wprowadzono po to, był ułatwić handel na skomplikowanym rynku i aby można było policzyć, ile kto komu jest winien. Takie rozumienie pieniądza istotnie zawiera trochę prawdy. Problem polega na tym, że nie znając innych teorii pieniądza, przyjmujemy jako jedyną tę, którą się nam przedstawia. Najlepiej znane, klasyczne twierdzenia na temat pieniądza jako środka stworzonego dla potrzeb handlu i kupiectwa pochodzą z "Etyki nikomachejskiej" Arystotelesa:

Dlatego wszystko, co jest przedmiotem wymiany, musi się dać w jakiś sposób porównać. W tym celu wprowadzono pieniądz, który uzyskał poniekąd rolę pośrednika; pieniądz bowiem jest miarą wszystkiego, a więc i nadmiaru, i niedostatku, np. tego, ile par butów równa się domowi czy pewnej ilości pożywienia. A więc stosunek budowniczego do szewca musi odpowiadać stosunkowi par butów do domu (lub pewnej ilości pożywienia), gdyż w przeciwnym razie niemożliwa byłaby wszelka wymiana i wszelka transakcja; warunkiem zaś ich istnienia jest jakaś ich równość. Owóż - jak już o tym była mowa wyżej - trzeba, by istniał jakiś jeden powszechny miernik. Jest nim w rzeczywistości potrzeba, która jest powszechnym łącznikiem (gdyby bowiem ludzie nie mieli potrzeb lub nie mieli potrzeb podobnych, to nie byłoby żadnej wymiany lub byłaby wymiana nie taka, jaka jest); pieniądz jednak stał się umownym środkiem zastępującym potrzebę i dlatego nazywa się [po grecku] "nomisma", ponieważ jest czymś nie przyrodzonym, lecz ustanowionym przez prawo, "nomos", i w mocy naszej leży zmienić go i uczynić bezużytecznym. [Arystoteles, Etyka nikomachejska, przeł.D.Gromska, PWN 1956, s. 178-179]

Drugim najbardziej znanym argumentem jest bardzo często cytowany przykład wymyślony przez Johna Stuarta Milla:

"Krawiec, który nie posiada nic oprócz płaszczy, mógłby umrzeć z głodu, zanim znalazłby kogoś, kto miałby do sprzedania chleb, a potrzebowałby płaszcza; poza tym nie byłoby mu potrzebne na raz tyle chleba, ile wart jest płaszcz, a płaszcza nie można by było podzielić" [Mill, s.4].



  1. Cypraea moneta: pod nazwą kauri używane były do końca XIX wieku jako monety na obszarach Afryki, Azji i wysp Pacyfiku.
  2. Japońskie płacidła sprzed 8 wieku: groty strzał, ziarna ryżu i złoty pył.
  3. Ziarna kakaowca - środek płatniczy Azteków.


Inne teorie pochodzenia pieniądza


Einzig wymienia jedenaście teorii opisujących źródła pochodzenia pieniądza. Są to funkcjonujące w nauce koncepcje alternatywne wobec podejścia handlowego.

  • Pieniądz jako środek wymiany
  • Pieniądz jako narzędzie handlu zewnętrznego
  • Pieniądz jako narzędzie handlu wewnętrznego
  • Teoria wzorca wartości
  • Teoria nośnika wartości
  • Pieniądz jako wzorzec odroczonych płatności
  • Teoria funkcji zdobniczych i ceremonialnych
  • Rodowód religijny
  • Rodowód polityczny
  • Teoria obrzędów małżeńskich
  • Pieniądz jako symbol statusu


TEORIA ŚRODKA WYMIANY jest powszechnie uznawana za właściwą. Zakłada ona, że w procesie handlu wymiennego jeden specyficzny obiekt zaczyna być wykorzystywany częściej niż inne i staje się wzorcem. Einzig ujmuje to w jednym zdaniu: "Wzrastająca łatwość użycia w handlu wymiennym jednego określonego środka oraz fakt, że w coraz większym stopniu środek ten staje się wzorcem, sprawiają, że stopniowo i niedostrzegalnie nabiera on statusu właściwego środkom wymiany".

PIENIĄDZ JAKO NARZĘDZIE HANDLU ZEWNĘTRZNEGO.
Głównym dowodem tej teorii jest fakt, że przedmioty takie jak muszle, przedmioty z bursztynu i broń znajdowane były w dużej odległości od źródeł swojego pochodzenia. Przypuszcza się, że kiedy dochodziło do wymiany między różnymi plemionami, tylko niektóre rodzaje przedmiotów cieszyły się zainteresowaniem. Mogły to być przedmioty ozdobne lub kultowe, czy też nieosiągalne dla jednej ze społeczności, jak sól czy korzenie. Takie towary zyskiwały więc status pieniądza. Pierwotnym celem wymiany z obcymi plemionami nie był handel, lecz nawiązywanie dobrych relacji.

PIENIĄDZ JAKO NARZĘDZIE HANDLU WEWNĘTRZNEGO.
Teoria ta zakłada, że pewne produkty są dla danej społeczności artykułami tak podstawowymi, że ludzie gotowi są gromadzić ich więcej, niż w danym momencie potrzebują, ponieważ są pewni, że w przyszłości będzie można je wymienić na coś innego. Na przykład jest oczywiste, że w społeczności, której podstawą wyżywienia jest pszenica, zawsze będzie istniało na nią zapotrzebowanie. Innym dobrze znanym przykładem są plemiona afrykańskie, które jako pieniądza używają bydła, ponieważ bydło jest dla nich podstawowym źródłem życia i utrzymania.

TEORIA WZORCA WARTOŚCI zakłada, że podstawowym powodem pojawienia się pieniędzy nie było umożliwienie wzajemnych transakcji w handlu wymiennym. Pieniądze zaistniały jako wzorzec wartości, dzięki któremu przy wymianie dóbr można było zapewnić równość wkładów.

TEORIA NOŚNIKA WARTOŚCI.

"Używanie cennego towaru jako środka gromadzenia wartości może w pewnych wypadkach prowadzić do stosowania tego towaru jako waluty. Z historycznego punktu widzenia materiał tak powszechnie ceniony jak złoto był prawdopodobnie używany najpierw jako surowiec niezbędny do celów zdobniczych, potem jako lokata majątku, jeszcze później jako środek wymiany i dopiero na końcu jako miernik wartości" [Stanley Jevons]".

WZORZEC ODROCZONYCH PŁATNOŚCI.
Paul Einzig wymienia pięć przyczyn pojawiania się odroczonych płatności w społecznościach premonetarnych:

  1. nierówna wartość wymienianych dóbr;
  2. spóźniona dostawa dóbr podlegających wymianie;
  3. pożyczki zaciągane przy okazji płacenia kar, danin, zadośćuczynienia rodzinie zamordowanego, posagu itp.
  4. opłaty ustalane z długim wyprzedzeniem;
  5. pożyczki udzielane w celach handlowych.

Niektórzy teoretycy utrzymują nawet, że długi pojawiły się wcześniej niż pieniądz.

TEORIA FUNKCJI ZDOBNICZYCH I CEREMONIALNYCH.
Zgodnie z pierwszą z tych teorii, upodobanie ludzi do zbierania i pokazywania innym ładnych przedmiotów doprowadziło do powszechnego stosowania tych przedmiotów jako środka wymiany.
Według drugiej teorii przedmioty cenione ze względu na ich funkcje ozdobne (zazwyczaj podczas ważnych ceremonii), zaczynały być traktowane jako pieniądze. Teorie te opierają się na niepodważalnym fakcie zamiłowania ludzkiego do zamożności i obnoszenia się bogactwem.

RODOWÓD RELIGIJNY.
Pieniądze mogły pojawić się w wielu miejscach dzięki regularnemu używaniu wybranych przedmiotów jako dary ofiarne dla bóstw lub podczas innych uświęconych obrzędów. Mogły to być przedmioty, którym przypisywano moc uzdrawiającą lub magiczną.
Również konieczność rozliczania się z nałożonych kar za łamanie zasad życia danej społeczności mogło doprowadzić do potrzeby znalezienia ujednoliconej jednostki. Pieniądz pełnił więc rolę pośrednika pomiędzy człowiekiem, a jego sferą religijną. Wskazuje na to również częste przypisywanie pojawienia się pieniądza działaniu sił nadprzyrodzonych.

RODOWÓD POLITYCZNY.
W takich teoriach geneza pieniądza jest wywodzona z kar, nagród, danin, posagów, odszkodowań, opłat itd. za udział w pewnej wspólnocie, dokonywanych przez autorytet polityczny lub na jego rzecz.

TEORIA OBRZĘDÓW MAŁŻEŃSKICH.
Posag panny młodej musiał zostać opłacony szczególnie drogocennymi dobrami i przedmiotami, a poprzez to stawały się one standardową jednostką przy innych rodzajach wymiany.

SYMBOL STATUSU.
Zgodnie z tą teorią, najpotężniejszym społecznym motywem jest pragnienie pełnienia ważnej funkcji w społeczności. Doprowadza to do potrzeby manifestowania własnego stanu posiadania, jako miernika potęgi i sukcesu. Ludzie realizują to poprzez gromadzenie (i rozdawanie) przedmiotów i towarów o powszechnie uznawanej wartości. Takie przedmioty są następnie używane w handlu.


Einzig podkreśla, że

"pochodzenie i ewolucja pieniądza wyglądały oczywiście różnie w różnych społecznościach, a uogólnienia dotyczące jego pochodzenia zawsze są ryzykowne".

Zgodnie z tą wiedzą, pieniądz NIE pojawił się dlatego, że jakiś władca, kupiec czy biskup wymyślił go do potrzeb handlu. Pieniądz w swoich różnorodnych formach pojawił się jako nieodłączny element wielu codziennych sytuacji. Zaistniał, ponieważ służył praktycznym celom ludzkich działań, wykonywanych w często powtarzających się ludzkich aktywnościach. Wymiana dóbr była taką sytuacją, ale TYLKO JEDNĄ Z NICH. Pieniądz był używany w kontaktach z innymi ludźmi, wodzami, przybyszami z innych kultur, duchami i bogami. Zawsze towarzyszył ludzkim relacjom i ułatwiał je. Powinniśmy o tym pamiętać podczas codziennego obcowania z tym ludzkim wynalazkiem i nie traktować go jako sprawcy wszelkiego zła na świecie, ponieważ jest on JEDYNIE środkiem do celu w świecie skomplikowanych relacji międzyludzkich.